Het Kompas · 12 september 2026

12 september 2026 · acht richtingen

AI · de onderneming

Noordwest · Van wie wordt het Bert Hubert

Het tempo is een keuze — alleen wordt hij niet hier gemaakt

In een lezing voor de culturele koepel zegt de Nederlandse technicus twee dingen die zelden samen worden gezegd. Het eerste: "in een periode van anderhalf jaar tijd is eigenlijk de hele programmeerwereld overgegaan op AI", en "AI komt overal. Je gaat er niet meer aan ontkomen." Het tweede: de regels waaraan Europese gebruikers zich moeten houden gelden niet voor de Amerikaanse aanbieders van hetzelfde gereedschap, en Europese investeringen in infrastructuur vergelijkt hij met het kopen van drukpersen zonder dat er goede literatuur uit voortkomt. Dat is geen tussenpositie tussen de bouwers en de sceptici maar een derde punt: hij twijfelt niet aan de werking, hij betwist wie het tempo bepaalt. Dit kompas houdt sinds 3 september de vraag open of de as daardoor een driehoek is; vandaag telt als tweede waarneming die dat ondersteunt.

Noord · NL publiek NOS · TPO

AI op het werk van de macht — zichtbaar geworden doordat een krant het uitzocht

De Nederlandse publieke omroep bracht gisteren dat onderzoek van de Volkskrant uitwees dat minstens tweehonderdtweeëndertig berichten van de minister-president met hulp van AI zijn geschreven. Diezelfde dag meldde een ander Nederlands medium dat Nieuwsuur zevenenzeventig toespraken van bewindspersonen door een detectieprogramma haalde: vijftien kwamen als verdacht naar voren, dertien daarvan van twee bewindslieden, en één toespraak zou voor vijfennegentig procent door een model zijn geschreven. Het ministerie ontkent dat hele toespraken worden gegenereerd; een onderzoeker van de Universiteit van Amsterdam zegt wel typische modelconstructies te herkennen. Dit is geen bericht over de onderneming maar over de overheid, en dat hoort er hier bij te staan — het is wat de Nederlandse lezer binnen dit venster over AI op het werk te horen kreeg, en meer was er niet.

Noordoost · De boardroom alleen een meting

Geen stem vandaag — wel een register, en dat register is van 25 augustus

Deze richting sprak binnen het venster niet, en dat is nu de zesde keer in tien edities. Wat zij draagt is een meting en geen lezing: het jaarlijkse bestuurdersonderzoek van het grootste adviesbureau, gepubliceerd op 25 augustus. Daarin staat dat bijna driekwart van de best presterende organisaties zegt werkstromen fundamenteel te herontwerpen door AI — tegen ruim de helft een jaar eerder, en tegen een kwart bij alle overige organisaties. Tegelijk schrijft slechts iets meer dan een derde van de organisaties enig effect op de bedrijfswinst aan AI toe, en dat aandeel is in een jaar niet bewogen. De tekening hieronder laat het cijfer zien dat wél bewoog. Het bureau verkoopt de herontwerpen die het aanbeveelt; dat etiket gaat altijd mee.

Oost · De bouwers OpenAI

Drie agent-werkdagen per menselijke werkdag — gemeten door het bedrijf, over het bedrijf

De aankondiging van 8 september bevat één getal dat deze hele richting draagt: binnen de onderzoeksorganisatie van het bedrijf staat meer dan drie agent-werkdagen aan inspanning tegenover elke werkdag menselijke arbeid. Daaromheen staan de schaalcijfers — meer dan een miljard wekelijkse gebruikers, tweeëneenhalf miljoen bedrijven — en een nieuw model dat de kosten per bediende vraag met een vijfde omlaag brengt. De claim is niet dat AI helpt maar dat het uitvoert, en de bewering over de tijd is even belangrijk als de bewering over de zaak: dit is volgens deze richting niet de toekomst maar het heden. Alles wat hier staat is een opgave van een partij over zichzelf, en er is vandaag geen register dat het kan bevestigen of weerspreken.

Zuidoost · De telling het Amerikaanse statistiekbureau

Het register zegt zelf dat het de vraag niet vangt — en wil daarom worden verbouwd

Op 9 september is een voorstel gepubliceerd om de AI-bijlage van de Amerikaanse bedrijvenenquête vaker dan eenmaal per jaar uit te vragen, en er komen drie nieuwe kernvragen bij — waaronder één over het effect van AI op het aantal banen. De inspraaktermijn loopt tot 9 oktober. Dat is geen nieuwe meting maar een erkenning, en die erkenning is precies de bewering van deze richting: het gebruik wordt geteld, het gevolg niet. Wat er wel staat, is ouder: uit het register van mei blijkt dat AI-gebruik sterk samenhangt met bedrijfsgrootte, en uit een werkstuk van april dat een afname van werkgelegenheid door AI zeldzaam is en bij ongeveer twee procent van de bedrijven wordt gemeld, terwijl twee derde zegt AI vooral aanvullend te gebruiken. Die cijfers staan hier met hun eigen datum en niet als stand van vandaag.

Zuid · Wie de rekening krijgt Amerikaanse vakbonden

Niet meer of, maar hoe — en met hoeveel dagen aankondiging

Een Amerikaanse regionale krant vat de positie samen in één zin: "Labor unions understand artificial intelligence isn't going anywhere. The battle for them thus becomes ensuring that their members have a seat at the table" — vakbonden begrijpen dat AI niet meer weggaat; hun strijd wordt daarmee dat hun leden aan tafel zitten wanneer bepaald wordt hoe het op hun werkvloer wordt ingevoerd. Hoe dat eruitziet staat in een cao uit Oregon: menselijk toezicht verplicht, en negentig dagen aankondiging voordat er iets wordt geautomatiseerd. Een vakbondsblad geeft de reden: "AI implementation is invisible" — de invoering van AI is onzichtbaar — en daarom is de aankondigingsplicht het middel. Van het Zuiden zelf bereikten wij vandaag geen verse stem; de Indiase en Keniaanse bronnen die deze richting eerder droeg, dateren van april en juli.

Zuidwest · De mens is geen systeem de Amerikaanse bisschoppen

De keten leunt op mensen die niemand ziet — en dat is geen bijeffect maar de constructie

De Amerikaanse bisschoppenconferentie legt in haar verklaring voor de Dag van de Arbeid de encycliek van mei op de arbeidsmarkt. Zij somt op wat de paus als risico's van AI voor werkenden benoemt: ontvaardiging, toezicht, starre en herhalende taken, minder eigen regie en creativiteit, werkloosheid, baanonzekerheid, geconcentreerde macht en groeiende ongelijkheid. En zij voegt er de zin aan toe die deze richting scherpst maakt: "AI relies on low-wage workers, who are often hidden and who endure harsh conditions, caught in an exploitative supply chain" — AI leunt op laagbetaalde arbeiders, vaak onzichtbaar, die zware omstandigheden verdragen binnen een uitbuitende toeleveringsketen. De oproep is niet om AI te stoppen maar om systemen te ontwerpen rond de persoon en niet uitsluitend rond prestatie — en dat is precies de eis die de boardroom-richting vandaag niet beantwoordt, omdat zij zwijgt.

West · Gereedschap, en een zeepbel Zitron · Marcus

Tachtig procent van de zakelijke omzet komt van één procent van de klanten

De scherpste sceptische lezing van deze week is geen voorspelling maar een rekensom over wie er betaalt. Volgens Zitron komt tachtig procent van de zakelijke inkomsten van de twee grootste aanbieders van één procent van hun klanten, en die klanten zitten zwaar in de techsector en in AI-producten zelf; de verplichtingen voor rekenkracht die vanaf 2027 vervallen lopen volgens hem in de duizenden miljarden. Daarnaast schreef Gary Marcus deze week: "We don't have to build AI the way we are now; there is no fundamental law that says we need to use LLMs" — wij hoeven AI niet te bouwen zoals wij nu doen; er is geen natuurwet die zegt dat wij taalmodellen moeten gebruiken. Dat is een andere claim dan de zeepbelclaim en hij hoort hier los te staan: de een zegt dat het geld niet klopt, de ander dat de techniekkeuze niet vaststaat.