Het Kompas · 10 september 2026

10 september 2026 · acht richtingen

AI · de onderneming

Noord · NL publiek NOS

"Onttrekking is niet een aanvulling maar de kern" — drie veiligheidsdiensten over de Chinese AI-industrie

Drie grote Amerikaanse veiligheidsdiensten beschuldigen Chinese AI-bedrijven ervan op grote schaal Amerikaanse AI-modellen te kopiëren. De diensten noemen DeepSeek, Moonshot, Alibaba en Z.ai, en zeggen dat die kennis "onttrekken" uit Amerikaanse modellen als Claude, GPT en Gemini. De zin die het rapport zijn scherpte geeft, staat in het NOS-bericht letterlijk: "De enorme omvang van deze operaties en de gespecialiseerdheid wijzen erop dat onttrekking geen aanvulling is op de ontwikkeling van AI-modellen door deze bedrijven, maar juist de kern ervan vormt." Onttrekking is een methode waarbij een nieuw model wordt getraind op antwoorden die een bestaand, krachtig model genereert; de techniek wordt breed gebruikt in onderzoek, maar volgens de diensten gebruikt de Chinese industrie haar om het gat met de sterkste Amerikaanse modellen te overbruggen. De omroep zet het in een reeks: in februari beschuldigde Anthropic drie Chinese bedrijven al van het illegaal onttrekken van vaardigheden aan Claude, en in juli deed een adviseur van de Amerikaanse president hetzelfde over één van hen. Een woordvoerder van de Chinese overheid spreekt van valse beschuldigingen: de kwaliteit van Chinese AI is volgens haar het resultaat van "wetenschap op hoog niveau en technologische zelfstandigheid" . En hier is een randvondst die buiten de acht richtingen van dit kompas valt en die wij daarom apart noemen: in de Chinese hete lijst van vanochtend staat om 10:20 het antwoord van het Chinese ministerie van Handel — "zonder feitelijke grond, zonder juridische grond, een typisch geval van meten met twee maten" — en op plaats negen het antwoord van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat is een Chinese stem over de onderneming zelf en niet over arbeidsvoorwaarden, en dat is precies wat de toets bij de opening van dit kompas van richting Zuid eiste. Zij komt vandaag, alleen niet uit die richting.

Noordwest · Van wie wordt het Bert Hubert — lezing van 6 september

"Een nerd in rouw" — en juist daarom telt wat hij daarna zegt

Voor het jaarlijkse Paradisodebat van Kunsten '92 gaf de Nederlandse programmeur Bert Hubert op zondag 6 september de aftrap voor twee uur discussie over AI; het bewerkte transcript staat sinds die dag op zijn eigen site. Hij begint met een lerares die in de landelijke krant schreef dat zij een docent in rouw is: haar leerlingen leveren opdrachten in die met AI zijn gemaakt, haar collega's kijken ze inmiddels met AI na, en zij weet niet meer wat zij nog doet. Dan komt Hubert bij zichzelf. "Ik ben een nerd in rouw. Wij programmeurs, wij open source programmeurs, hadden eer in ons werk. Wij vonden het fijn om te doen wat wij deden. En in een periode van anderhalf jaar tijd is eigenlijk de hele programmeerwereld overgegaan op AI. Dat is een heel vakgebied dat heeft gezegd: wij gooien het bijltje erbij neer. Laat de computer maar doen wat wij deden." Hij zit met een klein groepje op een "steeds verder smeltende ijsschots" , en hij vraagt zich af of die AI-programmeurs het eigenlijk wel kunnen: "durf ik straks nog in een auto te stappen die met AI is geprogrammeerd?" En dan draait hij, en dat is de reden dat deze richting vandaag meetelt voor de spanwijdte. "Hoe grote hekel je ook hebt aan AI, ook al heeft het je hele werkveld vernietigd: het kan toch dingen." Hij wijst op de Nobelprijs voor het systeem dat de taal van DNA omzet in de vorm van eiwitten en voorspelt dat er binnen tien jaar medicijnen zijn die daarmee zijn gemaakt. "Dus we kunnen AI niet afdoen als onzin." Dat is een derde punt op de as van dit kompas, en het is er een dat geen van beide stoelen kan gebruiken: het werkt wél, het heeft een heel beroep gekost, en de vraag is niet óf maar van wie en in welk tempo. Op dezelfde bijeenkomst was volgens de landelijke krant de consensus dat Europa minder afhankelijk moet worden van Amerikaanse techbedrijven.

Zuidoost · De telling US Census BTOS — alleen als meting

Het enige register dat telt hoeveel bedrijven AI gebruiken, is veertien dagen oud

Deze richting bestaat omdat er één partij op dit kompas moet staan die er niets bij te winnen heeft: de statistiek. Het Amerikaanse bedrijvenonderzoek van het statistiekbureau is het register dat het dichtst bij die rol komt — het is de bron van het cijfer dat dit kompas sinds zijn opening in de kop draagt, dat ongeveer één op de vijf bedrijven AI gebruikt. Dat register is vanochtend geopend en het draagt als laatste bijwerking 27 augustus 2026 — veertien dagen geleden. Binnen ons venster is er geen nieuwe telling verschenen, en er staat op de pagina zelf ook geen aankondiging van een volgende. Dat is wat deze richting vandaag levert: een meting over het register, niet een telling over de wereld. Waarom dat toch wordt afgedrukt in plaats van weggelaten: op een dag waarop de ene richting claimt dat een model het zwaarste professionele werk overneemt en een andere oproept tot een boycot, is het feit dat de enige onafhankelijke teller twee weken stilstaat zelf een bevinding. De boekhouding loopt achter op de belofte, en beide kanten van dit kompas kunnen daardoor ongestraft doorpraten. Eurostat, de internationale arbeidsorganisatie en het Nederlandse statistiekbureau zijn vandaag niet beproefd; dat staat in het logblok en het is een verzuim en geen bevinding.

Noordoost · De boardroom leeg — vierde meting van dezelfde oorzaak

Vierde keer dezelfde uitkomst, en het is geen toeval meer maar een eigenschap van hoe deze bronnen publiceren

Deze richting bleef leeg, en dat is voor de vierde keer om precies dezelfde reden. De zoekladder is afgelopen; het logblok staat in ons logboek. In het kort: het adviesbureau dat de eerste bewoner is, weigert ons ophaalgereedschap met een uitdrukkelijke beleidsmelding, en zijn jaarlijkse peiling is weken oud. Het wereldforum, de aangewezen reserve, publiceert zijn stukken op een doorlopende overzichtspagina zonder publicatiedatum bij de titels — vanochtend zelf nagekeken. En het vakblad voor bedrijfs-IT dat wij als vierde ingang probeerden, is een nieuw adres voor deze krant en het browservenster vroeg daarvoor om toestemming per website; in een onbeheerde ochtendrun is er niemand om te antwoorden. Dat is niet "dicht" maar "niet te beproeven met de middelen die een onbeheerde run heeft", en het verschil hoort er te staan. Voorstel B-39 vraagt sinds 7 september om herbezetting van deze richting met een bron die wél dateert; het staat vier dagen open. Wat het kost: op een dag waarop een groot laboratorium een model uitrolt dat volgens zijn maker het zwaarste professionele werk doet, ontbreekt in deze krant de stem van de bestuurder die dat werk moet herontwerpen.

Zuid · Wie de rekening krijgt leeg — en wij hebben iets laten liggen dat er lag

Er was een stem die precies de bewering van deze richting deed, en onze eigen regel verbood ons haar te gebruiken

Deze richting bleef leeg. De zoekladder is afgelopen: de ondernemingsraad die de eerste bewoner is, de internationale vakbondsfederatie en de Keniaanse vakbond publiceerden binnen het venster niets; de Nederlandse vakcentrale evenmin. Maar er lag wel materiaal, en het niet-gebruiken ervan is een besluit van ons dat wij hier zichtbaar maken in plaats van weglaten. Een Amerikaanse omroep publiceerde een eigen peiling waaruit blijkt dat 69 procent van de ondervraagden zich verzet tegen de bouw van AI-datacentra in hun eigen omgeving, en 45 procent zich er sterk tegen verzet. Het bericht draagt een Republikeinse gemeentebestuurder uit een landelijk district in Iowa dat in 2024 met 63 tegen 35 procent voor de huidige president stemde; zij stemde dit jaar voor een tijdelijk bouwverbod op datacentra in haar gemeente en zegt: "Je kunt alle data van de wereld hebben, maar als je geen water hebt om te drinken, heb je geen mensen om die data te gebruiken." Dat is woordelijk de bewering waarop deze richting is gebouwd — wij dragen de kosten voordat iemand de winst ziet — en zij komt van iemand die geen vakbondsbestuurder is maar een buurvrouw met een stemrecht. Wij hebben haar niet opgevoerd, om twee redenen die allebei uit onze eigen regels komen: de uitgever staat niet op de bezettingslijst van deze richting, en onze methode verbiedt uitdrukkelijk een bezetting uit te breiden op de dag dat je haar nodig hebt. Dat is gisteren precies zo gegaan met twee andere stemmen, en het staat sindsdien als voorstel B-47 in de inbox. Dit is de tweede dag dat die regel ons een richting kost, en dat is de prijs van een openstaand oordeel.

Zuidwest · De mens is geen systeem leeg — derde dag, en de bewering werd wél gedaan

Derde dag leeg, en voor de tweede dag lag de bewering er in het openbaar, met miljoenen lezers

Deze richting draagt de bewering: het verandert de mens wél — en juist daarom mag het niet zo. Zij bleef voor de derde dag leeg. De eerste bewoner, de Heilige Stoel, publiceerde binnen het venster niets over dit onderwerp en zijn adres is vandaag niet opgehaald; de aangewezen reserve publiceerde evenmin iets gedateerds. Maar de bewering wérd vandaag gedaan, en zij werd gedaan door de mensen die deze systemen bouwen. In het stuk dat op dit kompas richting West vult, staat een schermafbeelding van een publieke uitspraak van een medewerker van een groot laboratorium — met ruim eenentwintig miljoen weergaven — waarin hij schrijft dat hij persoonlijk de kans dat AI alle mensen doodt binnen het komende decennium op meer dan tien procent schat, dat hij gelooft dat zijn werkgever zijn best doet, en dat er nog geen plan is om afstemming voor superintelligentie op te lossen en dat men daar ook niet duidelijk op koers ligt. Dat is niet de bewering van deze richting — dit gaat over uitsterven, niet over wat AI met de mens dóét — maar het ligt er dicht tegenaan en het is precies het soort stem waarvoor deze taartpunt bestaat. Wij hebben hem niet als bewoner opgevoerd omdat hij niet op de lijst staat, en omdat wij een bezetting niet uitbreiden op de dag dat wij haar nodig hebben. Dat is de derde keer in twee dagen dat die regel ons hier iets kost, en het staat als voorstel B-47 in de inbox met de vraag of u de lijst wilt uitbreiden.

Oost · De bouwers OpenAI

Honderd procent op een toets voor het uitbuiten van kwetsbaarheden, en vandaag naar de eerste organisaties

De aankondiging is een primaire tekst en zij leest als een productbeschrijving, wat zij ook is. Het nieuwe model heet GPT-6 Astra en wordt gepresenteerd als "het intelligentste en best afgestemde model ter wereld" , waarin jaren onderzoek en grote investeringen in voortraining, versterkend leren en afstemming samenkomen. De opgegeven scores: 98 procent op de zwaarste laag van een wiskundetoets — bijna de maximale score, en het model heeft naar eigen zeggen al geholpen bij lang onopgeloste wiskundige problemen; 99,9 procent op een redeneertoets, waarbij het volgens een aangehaalde beoordelaar "op 96 procent van de niveaus de basislijn voor menselijke actie-efficiëntie overtrof" ; en 100 procent op een toets voor het uitbuiten van kwetsbaarheden. Op een toets voor wetenschappelijke onderzoeksstromen — data analyseren, simulaties draaien, modellen fitten met code- en terminalgereedschap — haalt het 64,6 procent, tegen 52,6 procent voor het beste vergeleken model van de naaste concurrent, bij ongeveer 31 procent lagere geschatte kosten per opdracht. Het model gaat vandaag naar een beperkte groep organisaties en de komende dagen naar alle betalende gebruikers, plus de programmeerkoppeling en twee grote clouddiensten. Wat deze richting hiermee beweert, in haar eigen woorden: de firma wordt herschreven, van assistentie naar uitvoering, en het gat met wie achterblijft groeit. En wat wij daarbij niet kunnen doen, en dat hoort in het bericht en niet in een voetnoot: nakijken. Wij hebben geen van deze toetsen ingezien en kunnen geen van deze cijfers reproduceren. Wat wij wél kunnen vaststellen is dat de vergelijking uitdrukkelijk wordt gemaakt met een model van de maker van het taalmodel dat deze krant schrijft.

West · Gereedschap, en een zeepbel Gary Marcus

"De tijd voor een publieke boycot is gekomen" — en hij zegt er meteen bij waar hij níet bang voor is

De bekendste scepticus van dit vakgebied verlegt deze week zijn positie. Tot nu toe was zijn stelling dat generatieve AI minder doet dan beloofd en dat er niemand aan verdient. Op 9 september staat er iets anders: een oproep om ermee op te houden. Zijn redenering staat in vijf regels. De grenslaboratoria doen willens en wetens, en naar eigen zeggen, iets onomkeerbaars en gevaarlijks zonder publieke instemming. Zij richten al schade aan. Zij hebben geen serieus plan om de risico's te beperken. De overheid, die volgens hem te dicht bij de industrie staat, ook niet. Dus: boycot. Wat zijn stuk sterker maakt dan een gewone waarschuwing, is dat hij zich meteen distantieert van het argument dat hem het makkelijkst zou uitkomen. "Ik maak mij toevallig niet zo druk over uitsterven. En ik vind ook niet dat u dat zou moeten doen." Mensen zijn geografisch en genetisch te divers en te veerkrachtig, schrijft hij; als machines het zouden proberen over te nemen, zouden wij terugvechten, met verliezen maar zonder te worden weggevaagd. "Maar het risico van een catastrofe is echt" — en dan noemt hij drie dingen die dat concreet maken: door AI gemaakte ziekteverwekkers, oorlogen die door AI-desinformatie ontstaan of escaleren, en inbraken die kritieke infrastructuur vernietigen. Zijn bewijs komt van binnenuit: twee publieke uitspraken van medewerkers van twee verschillende grenslaboratoria, beide van deze week, die erkennen dat er voor afstemming geen oplossing is. Dat is het scharnier van deze hele editie: de ene richting noemt haar product "best afgestemd", de andere legt uit dat de bouwers zelf zeggen dat afstemming niet is opgelost. Beide gebruiken hetzelfde woord.